سازسازان
پایگاه پروژه «سازشناسی فرهنگی موسیقی دستگاهی ایران»
گفت‌وگو با استاد سیف‌الله شکری موسیقیدان و سازنده ساز (۱)

گفت‌وگو با استاد سیف‌الله شکری موسیقیدان و سازنده ساز (۱)
بر اساس صدا، ساز طراحی می‌کنیم
تا پیش از این، سازنده ساز در اختیار ساز بود، اما اینک، ما برای صدایی که قرار است، بشنویم ساز طراحی می‌کنیم. اکنون موسیقدانان حرفه‌ای ما می‌آیند و بر اساس گرافیک ساز و صدایی که می‌خواهند؛ ساز سفارش می‌دهند. ما نیز این محاسبات را انجام می‌دهیم و ساز را بر اساس همان صدایی که در ذهنشان بوده است، می‌سازیم و تحویلشان می‌دهیم.
مسعود لقمان، گروه فرهنگ و هنر- «سیف‌الله شکری» به سال 1354 خورشیدی در شهر قزوین زاده شد. 17 سال بیش نداشت که ساخت ادوات موسیقی را با مطالعاتی گسترده برای علمی‌کردن ساخت سازهای معاصر آغاز کرد. با این پیش‌زمینه در سال 1378، پژوهش‌هایش را برای ساخت سازهای باستانی ایران و جهان شروع کرد و برای سرعت‌بخشیدن به این کار، نخستین کارگاه ساخت ادوات موسیقی را در استان قزوین پایه‌گذاری کرد و سال بعد، نخستین کلاس‌های علمی ساخت ساز را در سازمان صنایع دستی کشور در این استان برپا داشت.
شکری در نیمه‌ی آغازین دهه‌ی 80، توانست ساخت ساز «نی» را علمی کند و سپس به پژوهش در زمینه ساختارشناسی و علمی‌کردن مراحل ساخت سازهای «تنبور» و «سه‌تار» دست یازد. وی همچنین نقشه مهندسی ساز «تار» را طراحی و ساز «هشت تار» را ابداع و ثبت کشوری کرد و توانست با بهره از هنر معرق تا 6000 قطعه را در ساخت ساز به کار گیرد.
شکری در نیمه‌ی دوم دهه‌ی 80، کهن‌ترین «چنگ» ایران و جهان با دیرینگی 6000 سال و «بربت» میانرودان با پیشینه 4700 سال را به سفارش و پشتیبانی سازمان ملل متحد ساخت. وی سپس «چنگ»ی از قزوین را که از آنِ سده نهم قمری بود، برای موزه مردم‌شناسی این استان بازسازی کرد. شکری چندی بعد، ساز «سروش» را ابداع کرد.
کهن‌ترین «چنگ» ایران و جهان با دیرینگی 6000 سال / پژوهش و ساخته استاد سیف‌الله شکری
در آبان‌ماه 1389، رئیس‌جمهور و هیأت دولت از ساز ملی «فرش» که استاد شکری با الهام از دار قالی ساخته است، رونمایی کردند.
شکری در دو سال اخیر توانسته است، نخستین دستگاه سیم‌ساز در ایران را طراحی کند و بسازد و همچنین «چنگ» 3000 ساله تمدن ایلام، «بربت» جام ارجان (1000 سال پیش از میلاد)، «بربت» ایلامی (1000 سال پیش از میلاد)، «لیر» اشکانی و «نی» 3000 ساله خوزستان را بازسازی و سازهای «نگاره» و «9 اکتاو» را ابداع کند.
از آخرین دستاوردهای استاد شکری می‌توان به ثبت «چنگ ایران باستان» در فهرست میراث ناملموس بشری ایران و فرستادن آن از سوی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور به یونسکو برای ثبت پاسداشت از بهترین عملکردها در احیای هنرهای منسوخ‌شده و نهایتاً ساخت آهنگ فرمان کوروش بزرگ و اجرای آن در مراسم بازگشت منشور کوروش کبیر با سازهای بازسازی‌شده از سوی ایشان، اشاره کرد.
«بربت» میانرودان با پیشینه 4700 سال / پژوهش و ساخته استاد سیف‌الله شکری
استاد سیف‌الله شکری به ندرت با رسانه‌ها گفت‌وگو می‌کند و کنج خلوت خویش در کارگاهش را که آب‌انباری قدیمی در شهر باستانی قزوین است، به هر هیاهویی ترجیح می‌دهد.
با او می‌توان یک هفته، شبانه‌روز درباره تاریخِ موسیقی، موسیقی و ادوات آن به گفت‌وگو نشست؛ از دانش بیکران او بهره‌مند شد؛ بی‌آنکه او شما را خسته کند یا سخنی را مکرر.
شکری بر این باور است که «انسان از علم خویش به خویش دست می‌یابدی وی مشکل بشریت را فقرِ دانش و آگاهی‌ای از جنس خرد می‌داند و می‌گوید: «همه‌ی ما آموزگاریم یا می‌دانیم یا نمی‌دانیم؛ می‌آموزیم که بیاموزیم.»
گفت‌وگوی قانون با ایشان در پنج بخش: «سیم‌سازی و سازسازی»، «ساز فرش»، «سازسازی برای معلولان و ناشنوایان»، «سروش و موسیقی باستان» و «آسیب‌شناسی موسیقی» تنظیم شده است که شما به خواندن نخستین بخش این گفت‌وشنود دعوت می‌کنیم.
با سازنده سازهای دیرین و نو، بخش نخست: سروش /چندرسانه‌ای
با سازنده سازهای دیرین و نو /گزارش تصویری
سیم‌سازی و سازسازی
مشکل سیم در سازهای ایرانی چیست که شما بخشی از تلاشتان را مصروف بهینه‌سازی آن کرده‌اید؟
ما اگر نقایصمان را خوب بشناسیم؛ می‌توانیم راه چاره‌ای بیندیشیم. از نقایصی که ما در بخش مرتعش‌شونده‌ها از جمله سیم در سازهای زهی داریم این است که همیشه سیم‌هایی را که برای سازهای دیگر ساخته شده است، برای سازهای خودمان استفاده می‌کنیم.
ما برای هر رنگ، صدایی که سفارش‌دهندگان و موسیقیدانان احتیاج دارند، می‌سازیم و برای هر ساز، محاسبه‌‌ای ویژه‌ی همان ساز می‌کنیم.
یعنی سیم‌های غربی برای سازهای ایرانی؟
بله، شاید خیلی‌ها به این حرف من نقد داشته باشند که نه، اکنون تار، سیم خودش را دارد؛ سه‌تار هم ... این سیم‌ها پیش از اینکه فرهنگ اروپایی، به ویژه در دوران قاجار وارد ایران شود و تأثیرگذار گردد، ابریشم و روده بوده است. شیوه‌ی فراوری آن نیز وجود دارد. حسن کاشی در کتاب «کنز التحف» در این‌باره صحبت می‌کند و روش ساخت می‌دهد.
زمانی که سازهای اروپایی به صورت حرفه‌ای وارد ایران شد، ما مشکلی پیدا کردیم و آن مشکل این بود که نگاه کردند و دیدند که صدادهی‌ها، خیلی متفاوت و حجیم است و علتش سیم‌های فلزی است. متأسفانه نخستین مورد را در کمانچه و سنتور داریم و می‌بینیم که سیم‌های تلگراف را برداشتند و روی ساز کشیدند و هیچ‌کس نگفت که خب، اگر روی ویولون یا گیتار، سیم کمپوزیتی هست، حداقل 400 سال روی آن کار علمی شده است و هر ساختار اکوستیکی در موسیقی محاسبه دارد و سیم باید نسبت به آن رزوناتور طراحی شود.
پپیشینیان در این خطا، سعی و خطایی کردند؛ یعنی، استادان فن در آن دوره، این را آزمودند و به این قرارداد رسیدند که این نوع سیم، مثلاً استیل یا برنز برای فلان ساز خوب است و بعد در زمان پهلوی‌ اول و دوم که نیاز بیشتر شد؛ گروهی، از سیم‌هایی که برای کمپوزیت‌ها استفاده می‌شود، استفاده کردند و عده‌ای دیگر از سیم‌های فنرسازی.
برای نخستین‌بار در تاریخ بشر سیم کمپوزیتی شش‌لایه: آلیاژ استیل ضد اسید، ضد حرارت و ضد رطوبت، آلیاژ نیکل-کروم، ابریشم، مس و برنز-مس ساخته‌ایم.
شما در این میان چه تمهیدی اندیشیدید؟
باید اشاره کنم که رشته‌ی ما، دو مهندسی با خودش دارد: یکی مهندسی چوب یا درودگری و دیگر مهندسی صدا که هر دو مکمل هم‌اند.
درودگری 16 رشته دارد که متاسفانه بچه‌های ایران‌زمین فکر می‌کنند، فقط نجاری یا مبل‌سازی است. هر رشته‌ای که در ایران با چوب مرتبط باشد، در خانواده‌ی درودگری جای می‌گیرد. یکی از این رشته‌ها، ساخت ساز و دیگری ساخت مبلمان است و دیگری‌ها منبت، معرق، مشبک، گره‌چینی و ... که به این مجموعه، درودگری می‌گویند. درودگری، سخت‌افزاری است و مهندسی صدا، نرم‌افزاری. به قول استاد بزرگ سازسازی نوین ایران، استاد قنبری‌مهر، این رشته صنعتی است که در خدمت هنر است.
ما برای هر رنگ، صدایی که سفارش‌دهندگان و موسیقیدانان احتیاج دارند، می‌سازیم و برای هر ساز، محاسبه‌‌ای ویژه‌ی همان ساز می‌کنیم.
دستگاهی را طراحی کردیم که نخستین دستگاه ساخت سیم در تاریخ ایران است.
چرا برای هر ساز محاسبه‌ای جداگانه می‌کنید؟
از هر ساز، بنا به تغییر مواد سازنده‌اش و مرتعش‌شونده‌ها که در سازهای زهی، سیم است، می‌توانیم رنگ صدای کاملا متفاوتی بگیریم و بنابراین برای تولید هر رنگ و هر نوع صدا، باید محاسبه کنیم و سیمی مخصوص برای آن بسازیم که مشخصاتی ویژه داشته باشد. مثلا سیمی می‌خواهیم داشته باشیم که به فرض، محدوده‌ی فرکانسی 264 تا 1500 هرتز را به ما بدهد. با کوتاه‌کردن طول، سیم باید بتواند نیروی کششی خاصی را تحمل کند که این نیروی کشش اینقدر زیاد نباشد که آن مرتعش‌شونده، سخت شود و نوازنده به سختی بتواند آن را به ارتعاش درآورد یا فشار بالایی روی سیم باشد که با ضربه‌ی شدیدی برای نوانس‌های صدا، پاره و متلاشی شود. همچنین ارتعاشی که از این سیم به وجود می‌آید، باید صدایی کاملاً طبیعی داشته باشد؛ نه یک صدای مصنوعی. البته اینکه چگونه بفهمیم چه صدایی طبیعی و چه صدایی مصنوعی است در سازهای گوناگون توضیح خاص خودش را دارد.
هر اتفاق، برآمده از نیازی است. هنگامی که درگیر ساخت ساز فرش شدم، این نیاز به وجود آمد که سیم‌هایی محاسبه‌شده برای این ساز بسازم که در هیچ‌جا امکان تهیه‌اش نبود. من مخالف سرسخت این هستم که سیمی از سازی به ساز دیگر منتقل شود و باید هر ساز، سیم طراحی‌شده ویژه‌ی خود را داشته باشد.
فرش خیلی چیزها به من یاد داد. در این زمینه در ساز فرش هر چه طراحی و تلاش کردیم، دیدیم پاسخی نمی‌گیریم، چراکه شاخصه‌هایی که فرش دارد، ویژه‌ی خودش است و با فیزیک ساز و عرفی که در سازسازی استفاده می‌شود، مغایرت دارد.
دوستان گفتند برای ساخت سیم‌های فرش به دستگاهی فوق ‌پیشرفته نیاز داریم. در سالیان تحقیقم به این برخورد کرده بودم که از چنین دستگاهی در کل آسیا، یکی-دو نمونه بیشتر نداریم، چون بسیار بسیار گران‌قمیت است. نهایتاً به این فکر افتادم که چرا نسازیم.
هنگامی که یک روزنامه‌نگار اهل فن کانادایی، سیم‌های ساز فرش را دید، پرسید که این سیم‌ها را در کدام کارخانه ساخته‌اید. وقتی به او گفتم، با همین الکتروموتور کنار میز ساخته‌ام، ناراحت شد و اعتراض کرد که چرا او را ساده‌لوح پنداشته‌ام و حرفم را باور نکرد تا زمانی که نمونه‌ای از آن را در حضورش ساختم و او حیرت‌زده نگاه می‌کرد تا باورش شد.
من مخالف سرسخت این هستم که سیمی از سازی به ساز دیگر منتقل شود و باید هر ساز، سیم طراحی‌شده ویژه‌ی خود را داشته باشد.
ما با ابتدایی‌ترین سیستمی که فکرش را بکنید برای نخستین‌بار در تاریخ بشر سیم کمپوزیتی شش‌لایه: آلیاژ استیل ضد اسید، ضد حرارت و ضد رطوبت، آلیاژ نیکل-کروم، ابریشم، مس و برنز-مس ساخته‌ایم. اوایل، کار بسیار سخت و غیرممکنی به نظر می‌رسید، اما انجام شد و جواب خوبی و صدایی بسیار خاص از آن برای ساز فرش گرفتیم.
فرش از سازهای بزرگ دنیاست که 265 سانتی‌متر طول و سیم آن نیز طولی به اندازه دو متر دارد. ساخت سیمی به درازای دو متر، آن‌ هم با چنین دستگاهی، بسیار خطرناک بود، چون احتمال پاره‌شدن می‌رفت و پاره‌شدن سیم، آن‌ هم در آن دور بالا، آسیب‌ جدی بدنی ایجاد می‌کند. بنابراین آمدیم، با همکاری دوست بسیار خوبم، مهندس روزبه برفی، دستگاهی را طراحی کردیم که نخستین دستگاه ساخت سیم در تاریخ ایران است. با این دستگاه به کمپوزیت‌هایی رسیدم که برای خود من هم باورکردنی نیست. توانستیم یک سیم 60 میکرون را به 400 میکرون تبدیل کنیم؛ چیزی که کاملاً غیرقابل باور است و از آن طرف توانستیم سیمی را از این دستگاه بگیریم که امروز به هیچ وجه در هیچ کجای دنیا چنین سیم کمپوزیتی آن‌ هم با این کیفیت، ساخته نمی‌شود.
این رخداد دریچه بسیار بزرگی را به روی ما گشود؛ یعنی، تا پیش از این، سازنده ساز در اختیار ساز بود، اما اینک، ما برای صدایی که قرار است، بشنویم ساز طراحی می‌کنیم. اکنون موسیقدانان حرفه‌ای ما می‌آیند و بر اساس گرافیک ساز و صدایی که می‌خواهند؛ ساز سفارش می‌دهند. ما نیز این محاسبات را انجام می‌دهیم و ساز را بر اساس همان صدایی که در ذهنشان بوده است، می‌سازیم و تحویلشان می‌دهیم.

منبع: قانون
+ نوشته شده در شنبه ۲۲ بهمن۱۳۹۰ساعت توسط حامد جلیلوند |

آرشیو :: عناوین مطالب :: RSS :: Powered By BLOGFA.COM